شرح حال علامه حائری سمنانی / یاسر فلاحی

در دین مبین اسلام یكی از مسائلی كه از اهمیت به سزایی برخوردار است شناخت معاریف این دین و پاسدارانِ شریعت محمدی و سنّت علوی است. در همین راستا معرفی چهره‌های كم‌نظیر و جامع برای آشنایی اهل علم با آنان، سرشار از بركت و فایده است.

فیلسوف محقق و اصولی مدقق و فقیه مُبَّرز، نقّاد تیزهوش و توانای فلسفه علامه «محمد صالح حائری سمنانی» متوفای 1391 هـ.ق، از حكما و علمای بزرگ امّا مجهول القدری است كه در یكصد ساله‌ی اخیر در نقد عالمانه و استدلالی فلسفه و عرفان، احدی از علما به پایه وی نرسیده است. از خصوصیات نقد او احاطه كامل به آراء فلاسفه و عرفا و تسلط کامل بر ردیه‌ها و نقدهایست ـ كه بر فلسفه و عرفان شده است و نیز استفاده از استدلال و منطق فیلسوفی برای به چالش كشیدن مطالب فلاسفه و عرفاست.

نقد علامه حائری، نقدی عقلی است و این نه بدان معناست كه ایشان نقد اعتقادی و رَد اعتقادی بر فلسفه و عرفان نتواند بلكه، مبانیت اصول فلسفه و عرفان با مبانی وحی ابتدا به خوبی برای ایشان آشكار و واضح بوده است، با این حال برای آن كه دقت نظر و احاطه‌ی شگفت‌آور خویش را بر غوامض فلسفه و عرفان نشان دهد، علاوه بر نقد اعتقادی فلسفه به حلاّجی مسائل مهم فلسفی و عرفانی خصوصاً فلسفه‌ی ‌اصالت وجودی با محوریت صدرا می‌پردازد و ستون فقرات فلسفه ملاصدرا را، كه همان اصالت وجود است با مبانی عقلی و برهانی مورد موشكافی قرار می‌دهد.
علامه حائری در موضع یك فیلسوف مشَایی متشرع و وفادار به وحی و معارفِ و حیانی و حِكَم نبوی و مخالف تأویل و استشهاد مكرر و بی‌وجه به قرآن كریم و احادیث نبوی، به نقد فلسفه وجودی صدرا و البته عرفان مورد استناد صدرا یعنی عرفان محی الدینی می‌پردازد.

مطالعه كتاب گران سنگ حكمت بوعلی سینا تسلّط و تظّلع علاّمه را بر اَهّمِ آثار عرفانی و فلسفی و بر ادبیات تاریخ فلسفه روشن می‌نماید.

كتاب حكمت بوعلی سینا كه به منزله‌ی یك دایرة المعارف فلسفی انگاشته می‌شود به خوبی شكل‌گیری مهمترین قواعد فلسفه اسلامی و تعابیر متفاوت از آن‌ها را و جهت‌گیری‌های به خصوص حكمت متعالیه و تفاوتِ آن و مبانیت صریح آن با طریقه اعاظم فلاسفه‌ی پیشین از جمله ابن سینا و نیز مغایرت آن با مبانی شرع اقدس را به خوبی روشن می‌سازد.

تأكید علامه حائری بیشتر بر نقد فلسفی فلسفه صدراست نه نقد اعتقادی، چرا كه در زمینه‌ی‌ نقد فلسفی حكمت متعالیه تا آن زمان كار چشم‌گیر و سترگی در حدّ و اندازه‌ی كتاب حكمت بوعلی سینا تألیف نشده بود.

بررسی اصالت وجود، وحدت وجود و اتحاد عاقل و معقول و صدها مطلب دیگری كه ایشان پس از مطالعه دقیق آثار صدرا خصوصاً اسفار و آثار محی الدین به ویژه فتوحات، به خامه تحریر در آورده‌اند، حكایت از عدم شتاب‌زدگی و نیز رعایت جانب ادب و انصاف در رابطه با معاریف فلسفه‌ی‌ وجودی را دارد.

در اعتراضات عقلی و استدلالی، علامه حائری بر اهّمِ براهینِ ملاصدرا در اثباتِ اصالتِ وجود ایشان در شكافتنِ بحث و آوردن اقوالِ مختلف و سپس داوری منصفانه اما بدون مسامحه حق مطلب را به خوبی ادا كرده‌اند.
به عنوان مثال: در قضیه‌ی غامضی مثل اتحاد عاقل و معقول با تبحّری خاص بیست وجه مختلف و تعبیر متفاوت از اتحاد عاقل و معقول ارائه داده‌اند كه خواننده را به شگفتی وا می‌دارد. تعبیر دایرة المعارف فلسفی برای كتاب پنج جلدی حكمت بوعلی سینا عنوانی به حق و به سزاست، چرا كه دانشجو و طلبه محقق را از مفاد و مبانی دو مكتب مهم اصالتِ ماهیت و اصالتِ وجود و نیز از معایب و كاستی‌های حكمت متعالیه آگاه می‌نماید.

خواندن كتاب علامه حائری تصویر سنتی و غالبی را كه اهل علم از حكمت مشاء و مكتب اصالت ماهیت دارند دگرگون ساخته و آن چه می‌توان یك قلب تاریخی در تاریخ فلسفه نام نهاد را بر ملا ساخته و عدم مبانیت و مغایرت فلسفه مشّاء را با شرح انور به خوبی روشن می‌نماید و چهره‌ی ابن سینا را از چهره‌ای افسانه‌ای مستفاد از تواریخ ساختگی می‌پیراید و ابن سینای متشرّع و وفادار به قرآن را به خواننده معرفی می‌نماید.

علامه حائری كلمات واضحی در تمجید شرع مطهر اسلام و اصول و فروع آن از بیانات شیخ الرئیس شاهد و نمونه می‌آورد و این گونه اظهار نظرها و كلمات شیخ بیشتر از مقداریست كه جای تردیدی در تمسّك شیخ به عروة الوثقی دین باقی بگذارد. ولی به نظر این جانب مهم‌ترین خدمتی كه علامه فاضل و فیلسوف باهِر در این كتاب انجام داده‌اند نقد حكمت متعالیه و پدر فكری این مكتب یعنی عرفانِ محی الدینی است.

علامه‌ی محقق در تتبع خود و گردآوری منابع و مآخذ و مطالعه دقیق آن‌ها، كوچك‌ترین شامحی و كمترین كسالتی روا نداشته‌اند و مطلبی پیرامون موضوع مورد نقد نبوده كه از دیده‌ی تیزبین و ذهن جوّال علامه حائری مخفی مانده باشد. از مطالعه كتاب بر می‌آید ایشان تمام آثار شیخ را و نیز شارحان شیخ را (آن شارحانی كه امروز كمتر راجع به آن‌ها سخن گفته می‌شود) و نیز آثار خواجه نصیرالدین طوسی را به طور دقیق موشكافی كرده و تبیین جامعی از فلسفه‌ی بوعلی سینای حكیم، ارائه كرده است.

در جلد سوم به بعد كتاب حكمت بوعلی سینا، علاّمه هر جا مجالی می‌یابد ذوقیات و عرفانیات التقاطی محی الدین را به چالش كشانده و تأویلات بعید وی را آشكار كرده و تناقضات بدیع او را به خوبی نشان داده و مخالفت عرفان ابن عربی را با اصول عقل و مبانی شرع و علوم اولیایی و اوصیایی بیان می‌دارد. به كیفیتی كه تاكنون هیچ كس جرأت بیان آن را نداشته و ندارد. همت، پشتكار، سعه‌ی صدر، عظمت هدف، قدرت بیان و قوت استدلال از ویژگی‌های كتاب حكمت بوعلی سیناست. نقد بی‌هوا و غرض كه در روزگار ما كیمیاست وجه بارز اثر اوست. در پنج جلد حكمت بوعلی سینا، ایشان ضمن ارائه شِمای نسبتاً دقیق و كاملی از فلسفه ابن سینا به معرفی دیدگاه‌های فلاسفه دیگر نیز می‌پردازد و در جلد سوم به بعد سمت و سوی اصلی نقد ایشان، حكمت متعالیه و عرفان محی‌الدینی است.

در جلد سوم، قبل از ورود به مسئله اصلی كه همانا تقریر وحدت وجود و سپس نقد آن است، ابتدا به شرح تفضیلی و موسّعی از معنای وجود و تحقیق در ریشه شناسی لغتِ وجود می‌پردازد. سپس مطالب صدرا و ملاهادی سبزواری را به طور مشروح بیان نموده و مورد بررسی قرار می‌دهد.

نكته مهمی كه به عنوان مثال می‌توانیم از مطالب علامه حائری برای تحریكِ ذائقه خوانندگان بیان نماییم بیان و رفع سوء تفاهم‌هایی است كه برای صدرا در مورد معنای وجود و نیز در باب اشتراك معنوی بودن وجود آمده است.

و علامه به خوبی این سوء برداشت‌ها و سوء تفاهم‌ها را بررسی و مرتفع نموده‌اند.

اكنون به معرفی بعضی رئوس كتاب حكمت بوعلی سینا به طور فهرست‌وار می‌پردازیم:

1ـ نفی سنخیت بین علت و معلول
2ـ نفی وجود ذهنی
3ـ نفی وجود كلّی طبیعی در خارج
4ـ حقیقت جوهر علم
5ـ تجویز اعاده معدوم به عینه
6ـ اصالت مهیت جزئیه
7ـ تشابه اجسام در خرق و التیام و تخلخل و تكاثُف و قبض و بسط و جمع و تفریق و غیره كه از این راه علامه اثبات معراج جسمانی نموده‌اند.
8ـ دفع شبهه امساك فیض
9ـ اثبات حدوث عالم ایحاداً و ابقائاً كه به نظم و نثر، این موضوع را در 251 بیت تشریح كرده‌اند.
10ـ اثبات این كه هدف و علت غایی ولایت محمّد و آل محمد6 است.
11ـ بینونت باین بین علت و معلول.
12ـ حدوثِ همه ممكنات عالم امكان
13ـ واجب الوجود بالذات مستغنی از اثبات است.
14ـ وحدت سمع و بصر در ذات واجب الوجود.

بعد از ذكر برخی از مهم‌ترین رئوس مطالب كتاب حكمت بوعلی سینا باید به دو خصیصه‌ی بارز كتاب بوعلی به طور اختصار اشاره نماییم:

اول آن كه در این كتاب اصول مسلّم فلسفی طبق تعلیمات عالیه اهل بیت عصمت و طهارت با انطباق افاضات وحی و قرآن بدون زحمت در اختیار علاقمندان قرار داده شده و طُرقی كه موجب انحراف فكری و ایجاد مذاهب مختلفه فلسفی شده همه را رد كرده‌اند.
مزیت بارز دیگر این است كه قریب 25 رساله و نامه‌های علمی از بوعلی و فلاسفه معاصر او و شارحین كتب علمی او كه اكثراً نسخه‌های كامل و صحیح كمیاب یا منحصر به فرد است در اختیار مؤلف بوده و در این كتاب نقد و ترجمه شده است. بعد دیگری از شخصیت علامه احاطه شگفت‌آور ایشان به ادبیات فارسی و عربی و كشف دقایق و ظرایف كلمات و عبارات در هر دو زبان است. نیمایوشیج و جلال‌الدین همایی وی را چنین ستوده‌اند:‌



منم كـه طالح در مانده‌ام در این فكرت

ابو نواس و غزالی و طوسی این سه تویی


تویی كه صالحی ای حایری ز من مگریز

كه كس نخوانده و نشناسدت به حق تمیز


و جلال همائی:
نثر او در چشم دل بهتر ز تسمیط لآلی هم به
نظم پارسی باشد به آیین نظامی
پایگاه عزتش باشد بدان رفعت كه آن جا

نظم او درگوش‌جان خوش‌تر ز ترجیح اغانیهم بود در
شعر تازی بوالعلا و ابـن هـانی
طایر اندیشه را دشوار باشد پر فشانی



در پایان بی‌مناسبت نمی‌بینیم یادآوری نماییم كه، علامه حایری سمنانی مدت 12 سال در نجف اشرف شاگرد بزرگانی هم چون مرحوم آ‌خوند خراسانی (صاحب كفایة الاصول) بوده‌اند و نیز علاوه بر درس آخوند از محضر دانشمندانی چون فقیه اهل بیت آیت الله حاج میرزا خلیل تهرانی و نیز در علوم عقلی از محضر مرحوم ملا اسماعیل بروجردی استفاده فراوانی برد.

از آثار و تألیفات مهم علامه می‌توان به:
1ـ كتاب الامر بین الامرین
2ـ رساله امتناع شریك الباری
3ـ تاریخ معارف الامامیة و معارف المذاهب الاسلامیة (12 جلد)
4ـ اتحاد العاقل و المعقول
5ـ احیاء الرجال
6ـ حاشیه بر رسائل شیخ انصاری
7ـ حاشیه بر مكاسب شیخ انصاری
8ـ تلخیص كفایة الاصول
9ـ ترجمه ادب الكبیر از ابن مقفع
10ـ رساله ابطال الدور و التسلسل
11ـ حاشیه بر ملل و نحل شهرستانی
12ـ رساله الجبر و التفویض
13ـ تقریر ابحاث مرحوم آخوند خراسانی (در طهارت، خمس، زكات و ...)
14ـ حاشیه بر نجات العباد
15ـ دیوان شعر عربی

و حدود یکصد رساله و کتاب دیگر از بركات بیش از سه ربع قرن زندگی پر افتخار علمی علامه حائری سمنانی است. به امید آن که روزی حقِ تألیفات كم‌نظیر ایشان به ویژه كتاب گران‌سنگ حكمت بوعلی سینا شناخته شود و مورد استفاده‌ی‌ كافی و وافی دانشمندان و محققین حوزه و دانشگاه قرار گیرد.
ان شاء الله طبع دایرة المعارف حكمت بوعلی سینا، در آینده با هیأتی جدید و منُقّح گامی بلند باشد برای خارج شدن از جزم اندیشی فلسفی و ركود فكری چهارصد ساله، در حوزه‌ی‌ فلسفه و حكمت اسلامی.
یاسر فلاحی
مجله ی نورالصادق، شماره ی 9

خواندن 264 دفعه
Share this article

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

درباره ما

آيت الله حاج شيخ علي صافي اصفهاني(سرپرست مجموعه ي دارالصادق اصفهان)

مؤسسه دارالصادق (عليه السلام) با قاطعيت تمام اعلام مي کند که يکي از اهداف اين مؤسسه مبارزه فرهنگي با انحراف و منحرف و با بدعت ها و پاسداري قاطع از مکتب نوراني اهل بيت(عليهم السلام) است و تنها به قرآن و عترت تکيه دارد و از آنها کمک مي گيرد و لاغير، لذا در اين راه مقدس هيچگونه ترس و واهمه اي به خود راه نمي دهد و...

ادامه مطلب...

تماس با ما

home-icon- اصفهان، چهارراه عسگریه ، خیابان صغیر اصفهانی ، ابتدای کوچه لاله ، پلاک 70 ، دارالصادق اصفهان

 telephone  32317981 ، 03132317982  

 

   linkdin2  googleplus22  telegram4  twitter2  instagram2  facebook2

 

آمار بازدید کنندگان

امروز1227
دیروز993
این هفته4998
این ماه30831
جمع بازدیدها378834

1396-09-02
Top